4 sierpnia 1946: wizyta Stanisława Mikołajczyka i uroczystości PSL we Wrzeszczu

Wielkie uroczystości ludowców w powojennym Gdańsku

Latem 1946 roku Gdańsk stał się miejscem publicznego wystąpienia Polskiego Stronnictwa Ludowego — największej w tym czasie legalnej siły opozycyjnej wobec umacniającej się władzy komunistycznej. Do Wrzeszcza przyjechał sam Stanisław Mikołajczyk, prezes PSL i wicepremier. Uroczystości poświęcenia sztandarów PSL w kościele Najświętszego Serca Jezusowego we Wrzeszczu towarzyszyły przemówienia i przemarsz do siedziby Wojewódzkiego Zarządu PSL. Mieściła się ona przy ul. Parkowej 11 (dziś ul. Bohaterów Getta Warszawskiego 11).

Uroczystość, która miała znaczenie polityczne

Poświęcenie partyjnych sztandarów nie było wówczas wyłącznie ceremonią religijną. Odbyło się ono minęło zaledwie pięć tygodni po referendum ludowego z 30 czerwca 1946 r. PSL nadal pozostawało masowym ruchem politycznym – ostatnim w Polsce legalnie działającym i niezależnym od komunistów. Mikołajczyk był nadzieją nie tylko chłopstwa, ale wszystkich którzy wierzyli, że demokrację uda się w Polsce ocalić. Jego obecność w Gdańsku i publiczne wystąpienie zwolenników Stronnictwa miały czytelny wymiar polityczny – PSL i dosłownie i w przenośni nie złożył sztandarów, a wprost przeciwnie – wznosi nowe. Mimo sfałszowania przez komunistów wyników referendum ludowego, nie Mikołajczyk nie zamierzał rezygnować z oporu wobec całkowitego wprowadzania sowieckich porządków.

Zapiski o wydarzeniu możemy odnaleźć zarówno w ówczesnej prasie, jak i współczesnych pamiętnikach osób zaangażowanych społeczenie w tamtym okresie.

O wydarzeniu wspomina w swoich pamiętnikach proboszcz parafii Najświętszego Serca Jezusowego, ksiądz Józef Zator-Przytocki (który przeprowadził ceremonie):

Kiedy w pierwszą niedzielę sierpnia 1946 r. było poświęcenie w tym kościele 12 sztandarów PSL-owych, z udziałem wicepremiera Mikołajczyka, znanego działacza ludowego Bagińskiego, dowódcy Batalionów Chłopskich pułk. Kamińskiego, prezesa Wojewódzkiego Koła PSL w Krakowie Mierzwy i innych.5

Prasa także dostrzegła i komentowała obecność Mikołajczyka w Gdańsku. „Dziennik Bałtycki” donosił:

„Poświęcenie sztandarów PSL w Gdańsku z udziałem wicepremiera Mikołajczyka”.2

Wycinek prasowy: Poświęcenie sztandarów PSL w Gdańsku z udziałem wicepremiera Mikołajczyka
„Dziennik Bałtycki”, 5 sierpnia 1946 r., s. 3. Wycinek zapowiada uroczystość we Wrzeszczu z udziałem Stanisława Mikołajczyka.2

Kilka dni później partyjna „Gazeta Ludowa” pisała już po fakcie o „wielkich uroczystościach Polskiego Stronnictwa Ludowego w Gdańsku”, po których Mikołajczyk udał się w podróż inspekcyjną po Żuławach.3

Wycinek z Gazety Ludowej: Wicepremier Mikołajczyk na Żuławach
„Gazeta Ludowa”, 9 sierpnia 1946 r., nr 217. Początek relacji potwierdzającej, że w Gdańsku odbyły się wielkie uroczystości PSL.3

Wydarzenie nie uszło uwadze komunistycznej bezpiece. Materiały z wydarzenia znalazły się więc w dokumentacji aparatu bezpieczeństwa W archiwum IPN zachowała się teczka dotycząca działalności i rozpracowania środowiska PSL w województwie gdańskim. Jej opis wymienia wprost „przemówienia na uroczystość poświęcenia sztandarów PSL w Gdańsku 04-08-1946 r.”1.

Parkowa 11 — adres gdańskiego PSL

Potwierdzenie faktu, ze siedziba PSL znajdowała się przy dzisiejszej ulicy Bohaterów Getta pochodzi z wydanego w 1946 r. Informatora miasta Gdańska. W dziale „Stronnictwa polityczne” zapisano:

„Wojewódzki Zarząd Polskiego Stronnictwa Ludowego, Gdańsk, Wrzeszcz, ul. Parkowa 11”.4

Wycinek z Informatora miasta Gdańska: siedziba Wojewódzkiego Zarządu PSL przy Parkowej 11
„Informator miasta Gdańska”, 1946, s. 8 druku / s. 10 PDF. Bezpośrednie źródło adresowe z epoki.4

Ten sam informator zestawia nazwę Parkowa z przedwojenną nazwą Rickertweg. Z kolei ul. Parkowa pod koniec lat 50. otrzymała nową nazwę Bohaterów Getta Warszawskiego, którą dumnie nosi do dziś6. Żydowscy powstańcy walczący mimo beznadziejnej sytuacji do końca z potężnym i nienawistnym reżimem to postacie do dziś inspirujące.

Co ciekawe na tej samej stronie informatora możemy przeczytać, że siedziba komunistów z PPR, czyli głównych przeciwników politycznych PSL i wykonawców obcych interesów w Polsce, znajdowała się w Domu Thorwalda na ul. Nowy Świat 7 (dziś Nowe Ogrody 7), w bezpośrednim sąsiedztwie (nieistniejącego jeszcze wówczas Urzędu Miejskiego). O ile informator się nie myli, pomiędzy ówczesnym gabinetem wojewódzkiego sekretarza PPR, a gabinetem Prezydent Aleksandry Dulkiewicz było nie więcej niż 60 metrów.

Meldunki z demonstracji na Parkowej 11 również trafiały na Nowy Świat (Nowe Ogrody), i to w dwa miejsca, bo naprzeciwko siedziby PPR znajdowała się druga ważna siedziba władz komunistycznych – siedziba Urzędu Bezpieczeństwa (Nowy Świat 27).

Demonstracja i przemarsz pod siedzibę

Uroczystość święcenia sztandarów zapamiętano jako wielką antykomunistyczną demonstrację. Jej uczestnicy mieli przejść pod siedzibę PSL przy Parkowej 11, jednak dokładna trasa przemarszu i jej przebieg nadal czekają na potwierdzenie przez osobę, która podejmie się zbadać ten temat. Przekazy do których udało się dotrzeć zaświadczają, że była to wielka manifestacja siły ludowców, jednakże uroczystości zostały zakłócone przez bojówki Polskiej Partii Robotniczej (PPR), a wicepremier Mikołajczyk, który później miał wygłosić przemówienie z balkonu siedziby PSL, został zagłuszony. Wielu ludowców zostało wówczas aresztowanych przez funkcjonariuszy Milicji Obywatelskiej i Urzędu Bezpieczeństwa.

Akta bezpieki, które trafiły do IPN potwierdzają datę uroczystości, i główne zdarzenia do których doszło podczas uroczystości (wygłoszenie przemówień). Nie podają jednak trasy pochodu, liczby uczestników ani miejsca jego zakończenia. Dlatego na obecnym etapie możemy mówić z pewnością o wielkich uroczystościach PSL z udziałem Mikołajczyka oraz o siedzibie Stronnictwa przy Parkowej 11. Przemarsz pod ten adres pozostaje najważniejszym elementem opowieści wymagającym udokumentowania.1

Dlaczego warto pamiętać

Uroczystości 4 sierpnia 1946 r. to w zasadzie ostatni moment, w którym demokratyczna opozycja mogła jeszcze występować publicznie, gromadzić zwolenników, odwoływać się do własnych symboli i pójść z nimi do kościoła. Historia tego dnia łączy ogólnopolską politykę z konkretnym miejscem we Wrzeszczu. Adres dzisiejszej ul. Bohaterów Getta Warszawskiego 11 był w 1946 r. siedzibą Wojewódzkiego Zarządu PSL — lokalnym punktem demokratycznej opozycji skupionej wokół Stanisława Mikołajczyka.

Środowisko gdańskiego PSL było już obserwowane przez aparat bezpieczeństwa. W następnych struktury PSL poddawane były ostrym represjom, aresztowaniom oraz szykanom ze strony aparatów bezpieczeństwa, jednak specyfika regionu gdańskiego (silnie zmilitaryzowanego, ze słabszą tradycją klasowego ruchu ludowego niż np. Mazowsze czy Małopolska, gdzie dochodziło do najkrwawszych skrytobójczych mordów dokonywanych przez bezpiekę lub grupy typu bojówki Rypińskiego) sprawiała, że głównym narzędziem walki z opozycją na Pomorzu były masowe aresztowania, paraliżowanie struktur partyjnych, skazywanie w procesach politycznych oraz unieważnianie list wyborczych, a nie tak masowa eliminacja fizyczna działaczy szczebla regionalnego jak w centralnej Polsce. Kolejny rok, w którym miały si wybory parlamentarne zakończył działalność polityczną Mikołajczyka w kraju. W sytuacji gdy realnie zaczęło mu zagrażać więzienie, a nawet śmierć – musiał uciec z Polski. PSL i całą demokrację w Polsce ostatecznie zmiażdżył czerwony tramwaj komunizmu.

Źródła

  1. Inwentarz Archiwalny IPN, sygn. IPN BU 00231/145 t. 43, sprawa obiektowa krypt. „Radykalni”, opis jednostki zawierającej m.in. przemówienia na uroczystość poświęcenia sztandarów PSL w Gdańsku 4 sierpnia 1946 r.: inwentarz.ipn.gov.pl/node/4188249.
  2. „Dziennik Bałtycki”, 5 sierpnia 1946 r., s. 3, notka „Poświęcenie sztandarów PSL w Gdańsku z udziałem wicepremiera Mikołajczyka”: skan w Bałtyckiej Bibliotece Cyfrowej. Opis biblioteczny podaje nr 113, natomiast na skanie s. 3 widnieje nr 213.
  3. „Gazeta Ludowa”, R. 2, nr 217, 9 sierpnia 1946 r., artykuł „Wicepremier Mikołajczyk na Żuławach”, druk s. 6 / trzecia karta PDF: skan w Mazowieckiej Bibliotece Cyfrowej.
  4. M. Granke, M. Kuźniak, Informator miasta Gdańska, Gdańsk 1946, dział „Stronnictwa polityczne”, s. 8 druku / s. 10 PDF; spis ulic Wrzeszcza, s. 50 druku / s. 52 PDF: PDF w Bałtyckiej Bibliotece Cyfrowej.
  5. J. Zator-Przytocki, Pamiętniki z okresu lat 1939–1956, Księdza dr ppłk Józefa Zatora-Przytockiego żołnierza Armii Krajowej i więźnia politycznego PRL. Związek Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego Oddział Wrocław, Wrocław 1999
  6. Zgromadzone źródła dokumentują ciąg nazw Rickertweg → Parkowa → Bohaterów Getta Warszawskiego i bardzo mocno wskazują na zachowanie numeru 11. Zob. Artur Jendrzejewski, „Ekspozytura Abwehry w międzywojennym Wolnym Mieście Gdańsku (1920–1939) – kadra, agentura, zadania”, Rocznik Gdański, t. 82, 2022, s. 22: PDF artykułu. Dokładnego aktu przemianowania i dokumentu katastralnego lub renumeracyjnego nie odnaleziono.